Okul Öncesinde Bilişsel Gelişim: 4-6 Yaşta Neler Beklenir?

Bilişsel gelişim neyi kapsar?

Bilişsel gelişim dikkati, belleği, dili, problem çözmeyi ve erken okuma ile erken matematiğin temellerini kapsar. Bu becerilerin bir kısmı doğrudan görünür, örneğin saymak ya da renkleri söylemek. Bir kısmı ise davranışın arkasında çalışır. Harvard Üniversitesi Gelişen Çocuk Merkezi bu ikinci grubu yürütücü işlevler olarak adlandırır ve üç temel işleve dayandırır: çalışma belleği, zihinsel esneklik ve öz denetim.

4 yaşta çocukların çoğu neler yapar?

CDC'nin 2022'de güncellenen listesine göre dört yaşındaki çocukların çoğu şunları yapar:

• Birkaç rengi adıyla söyler.
• İyi bildiği bir hikâyede sırada ne olacağını söyler.
• En az üç vücut parçası olan bir insan resmi çizer.
• Dört ya da daha fazla sözcüklü cümleler kurar.
• Bir şarkıdan, hikâyeden ya da tekerlemeden bazı sözcükleri söyler.
• "Mont ne işe yarar?" gibi basit sorulara cevap verir.

5 yaşta çocukların çoğu neler yapar?

Beş yaşta beklenen beceriler okula hazırlıkla doğrudan ilişkilidir. Aynı listeye göre beş yaşındaki çocukların çoğu:

• Ona kadar sayar ve gösterildiğinde 1 ile 5 arasındaki bazı rakamları söyler.
• "Dün", "yarın", "sabah", "gece" gibi zaman sözcüklerini kullanır.
• Hikâye saati ya da el işi gibi etkinliklerde 5-10 dakika dikkatini verir. Ekran karşısında geçen süre buna dahil değildir.
• Adındaki bazı harfleri yazar, gösterildiğinde bazı harfleri söyler.
• En az iki olay içeren, duyduğu ya da uydurduğu bir hikâyeyi anlatır.
• Basit uyakları kullanır ya da fark eder: kedi ile yedi, masa ile kasa.

Uyak ve hece becerisinin okumayla ilişkisini okul öncesinde fonolojik farkındalık etkinlikleri yazısında anlattık.

6 yaş: okula geçiş yılı

Altı yaş Türkiye'de çoğu çocuk için birinci sınıfa geçiş yılıdır. CDC'nin listesi beş yaşta biter, bu yaş için en iyi rehber okula hazırlıkla ilgili araştırmalardır. Okula başlarken ölçülen erken matematik, erken okuma ve dikkat becerilerinin sonraki başarıyı en güçlü biçimde yordadığı gösterilmiştir. Bu becerileri ve kayıt yaşı kuralını çocuğum ilkokula hazır mı yazısında ayrıntılı anlattık.

Görünmeyen beceriler: yürütücü işlevler

Harvard Gelişen Çocuk Merkezine göre yürütücü işlevler doğumdan kısa süre sonra gelişmeye başlar, 3-5 yaş arası bu becerilerde büyük bir gelişme penceresidir ve gelişim ergenlik ile genç yetişkinliğe kadar sürer. Bu beceriler gündelik hayatta şöyle görünür:

• Çalışma belleği: "Önce ellerini yıka, sonra masaya gel" yönergesinin iki adımını da aklında tutmak.
• Öz denetim: oyunda sırasını beklemek, istemediği bir anda bile kurala uymak.
• Zihinsel esneklik: oyunun kuralı değişince yeni kurala geçebilmek, bir çözüm işe yaramayınca başka yol denemek.

Bu becerileri desteklemek için özel materyal gerekmez. Kurallı oyunlar, sıra beklenen masa oyunları, birlikte yemek tarifi uygulamak ya da bir hikâyeyi başından sonuna yeniden anlatmak aynı işi görür. Bu becerilerin MinikUp'ta nasıl ölçüldüğünü sürekli dikkat, seçici dikkat ve sayı dizisi belleği sayfalarında bulabilirsiniz.

Ekran süresi ve gelişim

CDC'nin beş yaş listesindeki dikkat maddesinde küçük ama önemli bir not var: ekran karşısında geçen süre sayılmaz. Hızlı değişen görüntüler çocuğun dikkatini kendiliğinden çeker. Gelişim açısından önemli olan, çocuğun dikkatini kendi çabasıyla bir işe yöneltebilmesidir.

Dünya Sağlık Örgütünün 2019 tarihli rehberi 3-4 yaş için hareketsiz ekran süresinin günde bir saati geçmemesini önerir ve daha azının daha iyi olduğunu ekler. Ekransız zaman tek başına bir hedef değildir. O zamanın kitap, oyun, konuşma ve hareketle dolması, bu becerilerin asıl beslendiği yerdir.

Ne zaman uzmana danışmalı?

CDC'nin önerisi açıktır: çocuğunuz bir ya da daha fazla basamağa ulaşmıyorsa ya da daha önce yaptığı bir beceriyi kaybettiyse beklemeyin, çocuk doktorunuzla konuşun ve gelişim taraması isteyin. CDC listelerin standart gelişim tarama araçlarının yerini tutmadığını da belirtir. Türkiye'de bu konuda ilk başvurulacak kişiler çocuk doktoru ve anaokulu öğretmenidir.

Okuma ve öğrenmeyle ilgili becerilerde zorlanma görüyorsanız disleksi riskini erken gösteren işaretler yazımız neye dikkat edileceğini anlatır. MinikUp bu becerileri 4-9 yaş için oyunlaştırılmış görevlerle tarar. Tanı koymaz, hangi alanın desteğe ihtiyaç duyduğunu gösterir.