Disleksi Testi Kaç Yaşında Yapılır, Kim Yapar?

Tarama ile tanı aynı şey değil

Tarama, bir grup çocuk içinden daha yakından bakılması gerekenleri bulmaya yarar. Kısa sürer, okulda ya da evde yapılabilir ve sonucu bir olasılıktır. Tanı ise bir uzmanın birden çok kaynaktan bilgi toplayarak verdiği klinik bir karardır. Zekâ değerlendirmesi, okuma ve yazma becerilerinin ölçümü, gelişim öyküsü ve okul bilgisi bu karara birlikte girer.

İnternette "ücretsiz disleksi testi" ya da "online disleksi testi" adıyla dolaşan formlar en iyi ihtimalle kaba bir tarama sayılır. Bunların hiçbiri tanı koyamaz, resmi bir hak da doğurmaz. Tarama ile tanı arasındaki farkın neden önemli olduğunu yanlış pozitif ve yanlış negatif yazımızda ayrıntılı anlattık.

Disleksi tanısı kaç yaşında konur?

Disleksi, özel öğrenme güçlüğünün okumayı etkileyen türüdür. Türkiye'de de kullanılan DSM-5 ölçütlerine göre tanı için okuma, yazma ya da matematik becerisindeki güçlüğün, hedefli destek verilmesine rağmen en az altı ay sürmesi ve okul yıllarında ortaya çıkması gerekir. Okumayı henüz öğrenmemiş bir çocukta okuma güçlüğünden söz edilemeyeceği için tanı çoğunlukla ilkokulun ilk yıllarında, okuma öğretiminin üzerinden belirli bir süre geçtikten sonra konur.

Bu, okul öncesinde yapılacak bir şey olmadığı anlamına gelmez. Sözcükteki sesleri fark etme ve tanıdık nesneleri hızla adlandırma gibi beceriler, okuma güçlüğünü yıllar önceden haber veren güçlü işaretlerdir (National Early Literacy Panel, 2008). Bu yaşta aranan şey tanı değil risktir. Hangi işaretlere bakıldığını disleksi riskini erken gösteren işaretler yazımızda, ölçülen becerileri fonolojik farkındalık ve hızlı otomatik isimlendirme sayfalarında bulabilirsiniz.

Ailede okuma güçlüğü öyküsü de önemli bir bilgidir. Anne, baba ya da kardeşinde okuma güçlüğü olan çocuklarda risk belirgin biçimde yüksektir. Bu çocukları izleyen 21 ayrı araştırma bir meta-analizde birleştirildi (Snowling ve Melby-Lervåg, 2016). Sonuca göre aile riski taşıyan çocuklar okul öncesinde de ses işleme, harf bilgisi ve hızlı adlandırmada akranlarının gerisinde kalıyor. Böyle bir öykü varsa okul öncesindeki işaretleri daha yakından izlemek anlamlıdır.

Tanıyı kim koyar, RAM ne yapar?

Türkiye'de süreç iki kurum arasında ilerler. Tıbbi tanıyı hastanenin Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları (çocuk psikiyatrisi) bölümü koyar. Randevu hastane randevu sistemi ya da ALO 182 üzerinden alınır. Değerlendirme sonunda özel gereksinim varsa Çocuklar İçin Özel Gereksinim Raporu, kısa adıyla ÇÖZGER düzenlenir. Rapor e-Devlet üzerinden görüntülenebilir.

Eğitimle ilgili kararı ise Millî Eğitim Bakanlığına bağlı Rehberlik ve Araştırma Merkezi (RAM) verir. RAM, çocuğun gelişim alanlarını ve akademik becerilerini standart testlerle değerlendirir, ardından özel eğitim değerlendirme kurulu çocuğun hangi eğitim hizmetinden yararlanacağına karar verir. ÇÖZGER'i olan çocuk bu raporla RAM'a başvurur.

ÇÖZGER'i olmayan ilkokul öğrencisinde de RAM kendi değerlendirmesini yapabilir. RAM belgelerine göre bu durumda önce yapılandırılmış bir zekâ testi uygulanır. Sonuç normal ya da sınır düzeydeyse Öğrenme Güçlüğü Testi (ÖGT) yapılır. Bu yolla tanı alan öğrenci okuldaki destek eğitim odasından yararlanabilir. Özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerindeki destek eğitim için ise ÇÖZGER gerekir.

Okuldan RAM'a adım adım

• Öğretmen ya da veli, çocuğun okuma ve yazmada akranlarından belirgin biçimde geride kaldığını fark eder ve durumu rehberlik servisiyle paylaşır.
• Okul önce sınıf içinde destek ve uyarlamalar uygular. Bu çalışmaların kaydını tutmak sonraki değerlendirmede işe yarar.
• Destek yeterli olmazsa velinin onayıyla iki yoldan biri seçilir: hastanenin çocuk psikiyatrisi bölümünden randevu alınır ya da okul Eğitsel Değerlendirme İsteği Formu ile RAM'a başvurur.
• Hastane yolunda ÇÖZGER çıktıktan sonra raporun referans numarasıyla RAM'dan randevu alınır.
• RAM'daki değerlendirme ve kurul kararından sonra çocuğun eğitim ortamı ve alacağı destek belirlenir.

Değerlendirmeden önce elenmesi gerekenler

DSM-5, okuma güçlüğünün başka bir nedenle daha iyi açıklanabildiği durumlarda özel öğrenme güçlüğü tanısı konmamasını ister. Bu yüzden değerlendirmeye gitmeden önce birkaç olasılığa bakmak gerekir.

• Görme ve işitme muayenesi yapıldı mı? Düzeltilmemiş bir görme ya da işitme sorunu okuma güçlüğüne benzer bir tablo çıkarabilir.
• Çocuk düzenli ve yeterli okuma öğretimi aldı mı? Uzun devamsızlık ya da öğretmen değişikliği gibi durumlar sonucu etkiler.
• Evde Türkçeden farklı bir dil konuşuluyor mu? İki dilli çocuklarda dil görevlerinin sonucu dil ortamıyla birlikte yorumlanır.

MinikUp bu sürecin neresinde?

MinikUp, 4-9 yaş arası çocuklar için hazırlanmış bir tarama ve karar destek aracıdır. Fonolojik farkındalık, çalışma belleği, işlemleme hızı ve dikkat gibi alanlarda kısa ve oyunlaştırılmış görevler sunar ve her alan için ayrı sonuç verir. Tanı koymaz ve ÇÖZGER ya da RAM değerlendirmesinin yerini tutmaz.

İşe yaradığı yer bu sürecin başıdır. Hangi çocuğun hangi alanda zorlandığını erkenden görmek, okulun sınıf içi desteği doğru hedefe yöneltmesini ve gerekirse rehberlik servisine somut bir gözlemle gitmesini sağlar. Raporun nasıl okunacağını veliler için rapor rehberimizde, sistemin işleyişini sistem nasıl çalışır sayfasında bulabilirsiniz.