Disleksi, Disgrafi ve Diskalkuli: Özel Öğrenme Güçlüğünün Türleri

Tek tanı, üç alan

Amerikan Psikiyatri Birliğinin tanı el kitabı DSM-5, eskiden ayrı tutulan okuma, yazma ve matematik bozukluklarını 2013'te tek bir başlıkta topladı: özgül öğrenme bozukluğu. Tanı konurken hangi alanın etkilendiği ayrıca belirtilir. Okumada, yazılı anlatımda ya da matematikte bozulma, aynı çocukta birden fazlası da olabilir.

Türkiye'de raporlarda ve okul uygulamalarında kullanılan adı "özel öğrenme güçlüğü"dür. Disleksi, disgrafi ve diskalkuli ise gündelik dilde bu alanları anlatmak için kullanılan kısa adlardır. Hangi alanda olursa olsun ortak koşul aynıdır: güçlük, hedefli destek verilmesine rağmen en az altı ay sürmeli ve zekâ, görme, işitme ya da yetersiz öğretimle açıklanamamalıdır. Tanı sürecini disleksi testi kaç yaşında yapılır yazısında anlattık.

Disleksi: okumada güçlük

DSM-5 okumayla ilgili güçlüğü üç alt beceriye ayırır: sözcüğü doğru okuma, okuma hızı ya da akıcılığı ve okuduğunu anlama. Disleksi sözcüğü bunların içinde belirli bir örüntüyü anlatır: sözcük tanımada doğruluk ya da akıcılık sorunu, zayıf kod çözme ve zayıf yazım.

• Tek tek sözcükleri yanlış ya da yavaş ve zorlanarak okur, sık tahmin eder.
• Bilmediği bir sözcüğü seslerine ayırıp birleştirmekte zorlanır.
• Doğru okusa bile metindeki sırayı, ilişkileri ya da çıkarımları kaçırabilir.

Disleksi görme sorunu değildir. Renkli gözlük gibi yöntemlerin neden önerilmediğini disleksi geçer mi yazısında anlattık. Harfleri ters görmekle ilgili yaygın inanç da yanıltıcıdır. Okumayı yeni öğrenen pek çok çocuk b ve d harflerini bir süre karıştırır. Bunun ne zaman önem taşıdığını b-d karışıklığı yazımızda anlattık.

Disgrafi: yazılı anlatımda güçlük

Disgrafi sözcüğü DSM-5'te geçmez. El kitabındaki karşılığı "yazılı anlatımda bozulma"dır ve üç alt beceriyi kapsar: yazım doğruluğu, dilbilgisi ve noktalama doğruluğu, yazılı anlatımın açıklığı ve düzeni.

• Sözcükleri yazarken ünlü ya da ünsüz harf ekler, atlar ya da başka bir harfle değiştirir.
• Cümlelerinde çok sayıda dilbilgisi ve noktalama hatası olur.
• Ne anlatmak istediğini bilse de yazıda paragrafı düzenleyemez, düşüncesi açık çıkmaz.

Gündelik dilde "disgrafi" denince çoğu zaman bozuk el yazısı akla gelir. Kalemi tutma, harfi oluşturma ve yazma hızı gibi motor güçlükler ise her zaman öğrenme güçlüğü değildir. Bu durumlar ayrıca motor gelişim açısından da değerlendirilir. Bu yüzden yalnız el yazısı düzensiz diye bir çocuğa disgrafi demek doğru olmaz.

Diskalkuli: matematikte güçlük

DSM-5 matematik alanını dört alt beceriyle tanımlar: sayı duyusu, aritmetik bilgilerini ezberleme, doğru ya da akıcı hesaplama ve doğru matematiksel akıl yürütme. Diskalkuli bunların içinde sayısal bilgiyi işleme, aritmetik bilgilerini öğrenme ve hesaplama güçlüğünü anlatan örüntünün adıdır.

• Sayıların büyüklüğünü ve birbirleriyle ilişkisini kavramakta zorlanır.
• Akranları toplama bilgisini hatırlarken o tek basamaklı sayıları parmakla sayarak toplar.
• İşlemin ortasında kaybolur, yöntem değiştirir. Bildiği bir kuralı bir problemi çözmek için kullanamaz.

Alanlar çoğu zaman birlikte görülür

Üç alan birbirinden kesin çizgilerle ayrılmaz. DSM-5'in disleksi tanımında zayıf yazım zaten yer alır, yani okumada zorlanan çocuğun yazımda da zorlanması beklenir. Okuma güçlüğü, matematikteki sözel problemleri anlamayı da zorlaştırır. Bu yüzden el kitabı, tek bir ad kullanılsa bile var olan diğer güçlüklerin de ayrıca belirtilmesini ister.

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) bir öğrenme güçlüğü değildir, ama sık birlikte görülür. Dikkat sorunu okuma ve yazmayı ayrıca zorlaştırabilir. Değerlendirmede ikisinin ayrı ayrı ele alınması, çocuğa doğru desteğin verilmesi için gereklidir.

Sınıfta ilk adım: gözlem kaydı

Öğretmenin bir öğrenciyi rehberlik servisine yönlendirirken en çok işine yarayan şey somut gözlemdir. "Okumada zorlanıyor" demek yerine hangi görevde, ne kadar süre ve nasıl zorlandığını yazmak, değerlendirmeyi yapan uzmana yol gösterir.

• Hangi alan: sesli okuma, okuduğunu anlama, yazım, yazılı anlatım, hesaplama ya da problem çözme.
• Ne zamandan beri ve hangi destek verildi: sınıf içinde yapılan uyarlamalar ve sonuçları.
• Örnek ürün: tarihli bir dikte kâğıdı, bir yazı örneği ya da çözülmüş bir çalışma kâğıdı.
• Güçlü yanlar: sözlü anlatımı, ilgi alanları ya da başarılı olduğu dersler.

Okul öncesinde neye bakılabilir?

Bu güçlüklerin tanısı okul yıllarında konur, ama okumanın temelindeki beceriler okul öncesinde gözlenebilir. Sözcükteki sesleri fark etme, tanıdık şeyleri hızla adlandırma, kısa süreli bellek ve dikkat, okuma güçlüğü riskini erken gösteren alanlardır. MinikUp'taki görevler bu alanlara odaklanır. Matematik becerisini ayrıca ölçmez.

Hangi alanların ölçüldüğünü bilişsel alanlar sayfasında, bu ölçümün dayandığı araştırmaları bilimsel altyapı sayfasında bulabilirsiniz.