Okul Öncesinde Fonolojik Farkındalık Etkinlikleri: Evde ve Sınıfta Oyunlar

Önce büyük ses birimleri, sonra küçükleri

Farklı dillerde yapılan araştırmalar aynı sırayı gösteriyor. Çocuklar önce heceleri, sonra sözcüğün ilk sesini ve uyağını, en son da tek tek sesleri fark eder (Anthony ve Francis, 2005). İki sesin benzediğini anlamak, o sesi değiştirebilmekten önce gelir. Sesleri birleştirmek de ayırmaktan önce kolaylaşır.

Bu sıra katı bir basamak listesi değildir. Bir çocuk heceyi tam oturtmadan uyağı fark etmeye başlayabilir. Yine de etkinlik seçerken kolaydan zora gitmek çocuğun başarı yaşamasını sağlar. Türkçe konuşan çocukların bir avantajı var: hece yapısı basit ve sınırları belirgin olduğu için hece farkındalığını İngilizce ya da Fransızca konuşan akranlarından daha erken kazanırlar (Durgunoğlu ve Öney, 1999).

Hece oyunları

Başlangıç için en uygun oyunlar heceyle oynananlardır. Materyal gerekmez, yolda, sofrada ya da sınıf çemberinde oynanabilir.

• Hece alkışı: Çocuğun adını, sonra sofradaki nesneleri hecelerine ayırarak her hecede bir alkış yapın. "Ka-pı" iki alkış, "ka-ra-pu-ze" dört alkış.
• Hece merdiveni: Her hecede bir basamak çıkın. Kısa ve uzun sözcükleri karşılaştırmak çocuğun sözcük uzunluğunu sesle bağdaştırmasını sağlar.
• Robot konuşması: Siz sözcüğü hecelerine ayırarak söyleyin ("el-ma"), çocuk birleştirip söylesin. Birleştirme ayırmadan kolay olduğu için bu oyun ilk sırada gelir.
• Hece çıkarma: "Kelebek" de, şimdi "ke" demeden söyle. Bu oyun daha zordur, hece alkışı rahat yapıldıktan sonra eklenir.

Uyak ve ilk ses oyunları

Hece rahat oynanınca uyağa ve sözcüğün ilk sesine geçilir. Tekerlemeler ve şarkılar bu aşamanın doğal malzemesidir. Bir tekerlemeyi söyledikten sonra uyaklı sözcükleri birlikte bulmak çocuğa neyi dinleyeceğini gösterir.

• Uyak eşleştirme: "Kedi, yedi, masa. Hangisi diğerlerine benzemiyor?" Önce benzerliği fark etmek, sonra uyaklı sözcük üretmek istenir.
• Pazar oyunu: "Pazara gittim, s ile başlayan bir şey aldım." Çocuk sabun, simit, salata der. Sesi harf adıyla değil sesin kendisiyle söyleyin, "se" değil uzatılmış /s/.
• İlk ses avı: Odada aynı sesle başlayan üç nesne bulun. Bu oyun ilk sesi sözcükten ayırmayı çalıştırır.

Uyak ve hece becerilerinin MinikUp'ta nasıl ölçüldüğünü hece ve kafiye sayfasında görebilirsiniz.

Sesleri birleştirme ve ayırma

En ince düzey, sözcüğü oluşturan tek tek seslerle çalışmaktır. Bu beceri okuma öğretimiyle birlikte hızlanır, bu yüzden okul öncesinde zorlanılması olağandır. Kısa ve tanıdık sözcüklerle başlamak gerekir: "at", "süt", "top".

• Ses birleştirme: /t/ /o/ /p/ seslerini ayrı ayrı söyleyin, çocuk "top" desin.
• Ses sayma: Her ses için masaya bir düğme ya da bir taş koyun. Somut nesne sesi görünür kılar.
• Ses değiştirme: "Top" sözcüğünde /t/ yerine /k/ deyince ne olur? Bu en zor oyundur ve çocuk birleştirmeyi rahat yaptıktan sonra denenir.

Ne kadar ve nasıl çalışmalı?

ABD Ulusal Okuma Paneli'nin (National Reading Panel, 2000) kontrollü çalışmaları birleştiren raporu, bu konuda en sık başvurulan kaynaklardan biridir. Rapora göre fonolojik farkındalık çalışması okul öncesi dahil her yaş grubunda işe yarar. Bazı koşullar ise etkiyi büyütür.

• Aynı dönemde bir ya da iki beceriye odaklanmak, üç ve daha fazla beceriyi birden çalışmaktan daha etkilidir.
• Küçük grupla yapılan çalışma, hem bire bir hem de bütün sınıfla yapılan çalışmadan daha iyi sonuç verir.
• Toplam 5 ile 18 saat arasında süren çalışmalar, daha kısa ya da daha uzun sürenlerden daha büyük etki gösterir.
• Çocuk harfleri tanımaya başladıysa sesle harfi birlikte göstermek etkiyi artırır.

Birkaç haftaya yayılan 5-18 saati günlük kısa oyunlara bölmek kolaydır. Bizim önerimiz günde 5-10 dakika. Çocuk sıkıldığında oyun bırakılır, ertesi gün yeniden açılır. Yanlış cevap azarlanmadan geçilir ve doğru örnek tekrar edilir: "Dinle, ka-pı. İki hece."

Evde ayrı bir çalışma saati ayırmak gerekmez. Arabada tabelalardaki sözcükleri heceye ayırmak, sofrada aynı sesle başlayan yiyecekleri saymak, yatmadan önce okunan kitapta uyaklı sözcükleri birlikte bulmak aynı işi görür. Sınıfta ise çember zamanında bütün sınıfla başlayıp zorlanan birkaç çocukla ayrıca küçük grupta devam etmek, raporun küçük grup bulgusuyla örtüşen pratik bir yoldur.

Sık yapılan hatalar

• Sesi harf adıyla söylemek: "be" ya da "se" demek çocuğu yanıltır. Ses kısa ve tek başına söylenir.
• Çok erken soyut oyuna geçmek: Hece rahat değilken ses değiştirme oyunu çocuğu başarısızlık duygusuyla bırakır.
• Oyunu sınava çevirmek: Puan, ödül tablosu ya da kıyaslama oyunun keyfini bozar. Amaç dinlemeyi alışkanlık hâline getirmektir.

Bol oyuna rağmen beş-altı yaşındaki bir çocuk hece saymakta, uyağı duymakta ya da ilk sesi söylemekte tutarlı biçimde zorlanıyorsa daha yakından bakmak gerekir. Hangi işaretlerin önemli olduğunu disleksi riskini erken gösteren işaretler yazısında, bu becerinin ölçümünü fonolojik farkındalık sayfasında bulabilirsiniz.