Bilimsel Altyapı

Disleksi nedir?

Disleksi, zekâ düzeyinden bağımsız olarak doğru ve/veya akıcı sözcük tanıma, heceleme ve kod çözme becerilerinde güçlükle kendini gösteren, nörobiyolojik kökenli özgül bir öğrenme güçlüğüdür. Bu güçlüklerin çoğunlukla dilin ses bileşenindeki bir zayıflıktan kaynaklandığı kabul edilir (Lyon, Shaywitz ve Shaywitz, 2003). Tanı, ancak uzman değerlendirmesiyle konur.

Ölçtüğümüz alanlar ve dayanakları

• Fonolojik farkındalık: Sözcükteki sesleri fark etme ve işleme becerisi. Okul öncesinde ölçülebilen en güçlü okuma yordayıcılarındandır (National Early Literacy Panel, 2008; Snowling, 2000).
• Hızlı otomatik isimlendirme: Tanıdık uyaranları hızla adlandırma. Sonraki okuma güçlüklerinin tutarlı bir yordayıcısıdır (Denckla ve Rudel, 1976). Çift açık hipotezi, isimlendirme hızının fonolojik farkındalıktan ayrı bir risk kaynağı olabileceğini öne sürer (Wolf ve Bowers, 1999).
• Çalışma belleği: Bilgiyi kısa süre tutma ve işleme kapasitesi. Sözel ve görsel-mekânsal bileşenleri vardır (Baddeley ve Hitch, 1974).
• Görsel ve işitsel algı: Harf yönü ayrımı, şekil-zemin ayrımı ve yakın sesleri ayırt etme. Okumanın algısal ön koşulları.
• Dikkat: Dikkati sürdürme, seçici dikkat ve ketleme. Öğrenmenin genel ön koşulları, sık görülen güçlük alanları.
• Dil: Sözcük dağarcığı ve anlatı becerisi. Okuduğunu anlamanın temelleri.

Türkçenin özelliği: saydam yazım

Türkçe, harflerin seslerle neredeyse birebir eşleştiği saydam bir yazım sistemine sahiptir. Saydam dillerde çocuklar harf-ses eşleşmesini İngilizce gibi saydam olmayan dillere göre daha hızlı öğrenir (Seymour, Aro ve Erskine, 2003). Bu nedenle Türkçe okuyan çocuklarda okuma güçlüğü çoğu zaman doğruluktan çok okuma hızında ve akıcılıkta görünür. MinikUp'ın yanıt süresini de raporlaması bu yüzdendir: doğru ama çok yavaş yanıtlar, yalnızca doğru-yanlış sayan bir değerlendirmede görünmez.

Tarama ile tanı arasındaki fark

Tarama, geniş bir grup içinden daha yakından bakılması gereken çocukları hızlı ve düşük maliyetle belirlemeyi amaçlar. Tanı ise bir uzmanın birden çok kaynaktan bilgi toplayarak yaptığı kapsamlı bir değerlendirmedir. Her tarama aracı hem yanlış pozitif (gereksiz yere işaretleme) hem yanlış negatif (gözden kaçırma) hata yapar. Bu yüzden MinikUp sonuçları bir karar değil, karar için bir veri olarak sunulur.

Sonuçların sınırları

• Tek oturumun sonucu yorgunluktan, hastalıktan ya da ortam gürültüsünden etkilenebilir.
• Küçük yaşlarda gelişim hızlıdır. Birkaç ay içinde tablo değişebilir.
• Görme ve işitme sorunları bazı görevlerin sonucunu etkiler. Önce bu olasılık dışlanmalıdır.
• İki dilli çocuklarda Türkçe dil görevlerinin sonuçları dil ortamı dikkate alınarak yorumlanmalıdır.
• Sonuçlar, öğretmen gözlemi ve aile bilgisiyle birlikte değerlendirilmelidir.

Kaynaklar

• Baddeley, A. D. ve Hitch, G. (1974). Working memory. G. H. Bower (Ed.), The Psychology of Learning and Motivation, 8, 47–89.
• Denckla, M. B. ve Rudel, R. G. (1976). Rapid "automatized" naming (R.A.N.): Dyslexia differentiated from other learning disabilities. Neuropsychologia, 14(4), 471–479.
• Lyon, G. R., Shaywitz, S. E. ve Shaywitz, B. A. (2003). A definition of dyslexia. Annals of Dyslexia, 53, 1–14.
• National Early Literacy Panel (2008). Developing Early Literacy: Report of the National Early Literacy Panel. National Institute for Literacy.
• Seymour, P. H. K., Aro, M. ve Erskine, J. M. (2003). Foundation literacy acquisition in European orthographies. British Journal of Psychology, 94(2), 143–174.
• Snowling, M. J. (2000). Dyslexia (2. baskı). Blackwell.
• Wolf, M. ve Bowers, P. G. (1999). The double-deficit hypothesis for the developmental dyslexias. Journal of Educational Psychology, 91(3), 415–438.