Bir çocuk okumayı öğrenmeden çok önce, konuşmanın seslerden oluştuğunu fark etmeye başlar. Bu farkındalık gözle görülmez ama okumanın üzerine kurulduğu zemindir. Aşağıda bu becerinin ne olduğunu, hangi sırayla geliştiğini ve evde, sınıfta nasıl desteklenebileceğini bulacaksınız.
Fonolojik farkındalık nedir?
Fonolojik farkındalık, sözcükleri oluşturan ses birimlerini anlamdan bağımsız olarak fark edebilme ve onlar üzerinde işlem yapabilme becerisidir. "Kedi" sözcüğünün iki heceden oluştuğunu söyleyebilmek, "top" ile "kop" sözcüklerinin kafiyeli olduğunu duymak ya da "masa" sözcüğü "m" sesiyle başlıyor diyebilmek bu becerinin farklı görünümleridir.
Okuma, yazılı sembolleri seslere bağlamayı gerektirir. Sözcüğün içindeki sesleri duyamayan çocuk, harflerin hangi sese karşılık geldiğini öğrense bile bu sesleri birleştirmekte zorlanır. Bu nedenle fonolojik farkındalık, okul öncesi dönemde ölçülebilen en güçlü okuma yordayıcılarından biri kabul edilir. ABD'de hazırlanan kapsamlı bir derleme olan National Early Literacy Panel (2008) raporu da bu ilişkiyi gösteren kaynaklardandır.
Beceri hangi basamaklarla gelişir?
Fonolojik farkındalık, büyük ses birimlerinden küçüklerine doğru gelişir. Basamaklar kesin yaş sınırlarıyla ayrılmaz ve çocuklar arasında farklılık doğaldır. Yine de genel sıra şöyledir:
- Sözcük farkındalığı: Cümlenin sözcüklerden oluştuğunu fark etmek.
- Hece farkındalığı: Sözcükleri hecelerine ayırmak ve heceleri birleştirmek.
- Kafiye: Sonu benzer sesle biten sözcükleri fark etmek ve üretmek.
- İlk ve son ses: Sözcüğün hangi sesle başladığını ve bittiğini söylemek.
- Ses birimi (fonem) düzeyi: Sözcüğü seslerine ayırmak, ses eklemek, çıkarmak ya da değiştirmek.
Türkçede hece neden bu kadar önemli?
Türkçe hece yapısı düzenli ve yazımı sese çok yakın bir dildir. Türkiye'de ilk okuma yazma öğretimi de ses temelli yürütülür ve çocuklar sesleri birleştirerek hecelere, hecelerden sözcüklere ulaşır. Bu yüzden hece ile çalışabilme becerisi, Türkçe konuşan çocukların okumaya giriş noktasıdır. Heceleme görevlerinde belirgin ve süregen zorluk yaşayan bir çocuk, okuma öğretimi başladığında da zorlanma riski taşır.
Evde ve sınıfta nasıl desteklenir?
- Tekerlemeler, şarkılar ve kafiyeli kitaplarla seslerle oynamak.
- Sözcükleri alkışlayarak hecelere ayırmak. "Ka-pı" kaç alkış?
- "Adı /a/ sesiyle başlayan kim var?" gibi ilk ses oyunları oynamak.
- Sözcük zinciri kurmak: son heceyle yeni sözcük bulmak.
- Harf öğretmeye acele etmeden önce seslerle oynamaya zaman ayırmak.
Bu etkinlikler her çocuğa yarar. Zorlanan çocukla daha sık ve daha küçük adımlarla tekrarlanmalıdır.
Ne zaman daha yakından bakmalı?
Beş-altı yaşına gelmiş ve bol uyarana rağmen kafiyeyi duymakta, hece saymakta ya da ilk sesi söylemekte tutarlı biçimde zorlanan bir çocuk, daha yakından izlenmeyi hak eder. MinikUp'ın fonolojik görev grupları bu becerileri oyunlaştırılmış, sesli yönergeli görevlerle ölçer ve öğretmene çocuğun hangi basamakta zorlandığını gösterir. Tarama sonucu tanı değildir ama desteğin erken başlamasına ve doğru yere yönelmesine yardım eder.
Bu yazı bilgi vermek içindir, tanı ya da tedavi önerisi yerine geçmez. Çocuğunuzla ilgili bir kaygınız varsa okulunuzun rehberlik servisine ya da bir uzmana danışın.
