1. Sınıfta Okuma Güçlüğü: Ne Zaman Endişelenmeli, Ne Yapmalı?

Birinci sınıfta okuma nasıl öğretiliyor?

2024 İlkokul Türkçe Dersi Öğretim Programı ses esaslı ilk okuma yazma öğretimini benimser. Öğretim tırnaksız dik temel harflerle yapılır. Uyum haftasından sonra bir hazırlık haftası gelir: dinleme, odaklanma, kalem tutma ve çizgi çalışmaları. Ardından harfler beş grupta öğretilir.

• 1. grup (a, n, e, t, i, l): 6 hafta
• 2. grup (o, k, u, r, ı, m): 4 hafta
• 3. grup (ü, s, ö, y, d, z): 2 hafta
• 4. grup (ç, b, g, c, ş): 2 hafta
• 5. grup (p, h, v, ğ, f, j): 2 hafta

Bu takvim çoğu sınıfta birinci dönemi kapsar. Program, süreç dönem sonunda tamamlanamazsa ikinci dönemde devam edileceğini ve bütün harf grupları bittikten sonra bağımsız okumaya geçileceğini söyler. İki vurgu özellikle önemli. Program, önemli olanın okumayı hızlı değil anlamlı öğrenmek olduğunu belirtir. Akıcı okumanın hızlı okuma anlamına gelmediğini ve metni hızlı okutmaya dönük etkinliklerin önerilmediğini de açıkça yazar.

Her çocuk aynı hızda okumaz

Aynı sınıfta yaşları altı aydan fazla farklı çocuklar oturabilir. Kayıt kurallarını çocuğum ilkokula hazır mı yazısında anlattık. Okul öncesinde kitapla, tekerlemeyle ve ses oyunlarıyla çok vakit geçirmiş bir çocukla bu deneyimi az olan bir çocuğun başlangıç noktası da farklıdır. Bu yüzden ilk haftalarda geride kalmak tek başına bir güçlük işareti sayılmaz.

Asıl bakılması gereken şey ilerlemenin yönüdür. Çocuk yavaş da olsa her harf grubunda bir adım ilerliyorsa bu olağandır. Tekrara ve ek desteğe rağmen yerinde sayıyorsa daha yakından bakmak gerekir.

Hangi durumlar daha yakından bakmayı gerektirir?

• Defalarca çalışılan harflerin seslerini karıştırmaya ya da unutmaya devam ediyor.
• Sesleri tek tek söyleyebiliyor ama birleştirip heceye, heceyi sözcüğe dönüştüremiyor.
• Daha önce okuduğu tanıdık sözcükleri bile her seferinde baştan çözüyor.
• Sözcüğün ilk hecesini okuyup gerisini tahmin ediyor.
• Okuduğu kısa sözcükleri dikte sırasında yazamıyor, ses atlıyor ya da ekliyor.
• Sözlü anlatımı, sözcük bilgisi ve anlama becerisi iyi olduğu hâlde okumada belirgin biçimde zorlanıyor, okumaktan kaçınıyor.

Bu maddelerin çoğu DSM-5'in okuma güçlüğü için verdiği örneklerle örtüşür: sözcükleri yanlış ya da yavaş ve zorlanarak okumak, sık tahmin etmek, sözcüğü seslerine ayırmakta zorlanmak. Tek bir madde değil, birkaçının birlikte ve zamana yayılarak görülmesi önemlidir.

Doğruluğa da hıza da bakmak gerekir

Türkçe gibi harf ile sesin büyük ölçüde örtüştüğü dillerde okuma güçlüğü her zaman yanlış okuma olarak görünmez. Almanca konuşan çocuklarla yapılan çalışmalarda okuma güçlüğü olan çocukların çoğunlukla doğru ama belirgin biçimde yavaş okuduğu görülmüştür (Wimmer, 1993).

Türkçe üzerine yapılan bir çalışma ise tabloyu tamamlar. Dördüncü sınıftaki 175 çocuk içinde, yazıldığı gibi okunmayan ödünç sözcükleri düzenli kurala göre okuyan 45 çocuk belirlenmiş. Bu çocukların yalnız üçte biri ayrıca yavaş okuyordu (Güven ve Friedmann, 2022). Yani bazı çocukta güçlük hızda, bazısında hatanın türünde kendini gösterir. Öğretmenin hem ne kadar doğru hem ne kadar zorlanarak okunduğuna bakması bu yüzden önemlidir.

Öğretmen ve veli ne yapabilir?

İlk adım okulda atılır. Zorlanan çocukla küçük grupta ek tekrar yapmak, araştırmaların etkili bulduğu bir yoldur (National Reading Panel, 2000). Görme ve işitme kontrolünün yapılıp yapılmadığı da sorulmalıdır. Velinin evde yapabileceği en yararlı şeylerden biri çocukla birlikte kısa ve keyifli okuma zamanları geçirmek, okunanı konuşmak ve çocuğu hızlı okumaya zorlamamaktır.

Bütün harf grupları tamamlandıktan sonra, ek desteğe rağmen güçlük ikinci dönemde de sürüyorsa rehberlik servisiyle görüşmeyi ertelemeyin. Erken başlayan desteğin daha etkili olduğunu disleksi geçer mi yazısında, resmi değerlendirme sürecini disleksi testi kaç yaşında yapılır yazısında anlattık. Rehberlik servisine giderken somut bir gözlem kaydı götürmek işi kolaylaştırır. Neyin not edileceği disleksi, disgrafi ve diskalkuli yazısında var.

Okul öncesinden gelen ipuçları

Birinci sınıfta zorlanan pek çok çocukta işaretler daha önce de görülebilir: hece ve uyak oyunlarında zorlanma, tanıdık nesneleri adlandırırken yavaşlık, kısa yönergeleri aklında tutamama. MinikUp'ın görevleri 4-9 yaş arası çocuklar için hazırlandığından birinci sınıf öğrencilerinde de kullanılabilir. Rapor, çocuğun hangi alanda desteğe ihtiyaç duyduğunu gösterir. Tanı koymaz, öğretmenin gözlemine sayısal bir dayanak ekler.