Çocuğunun okumada zorlandığını gören veli çoğu zaman iki uçtan birine kayar. Ya her akşam saatlerce okuma çalıştırır ya da "büyüyünce açılır" diye bekler. İkisi de çocuğa yardım etmez. Evde yapılabilecekler, uzmanın ve okulun vereceği desteğin yerini tutmaz, ama onu güçlendirir. Araştırmaların gösterdiği birkaç pratik, bu desteği daha verimli kılar.
Önce duygusal zemin
Okumada zorlanan çocuk, sınıfta arkadaşlarının kendisinden hızlı okuduğunu görür ve bunu çabuk fark eder. Rehberlik ve araştırma merkezlerinin ailelere önerileri tam da buradan başlar. Çocuğunuza zorlanmasının zekâyla ilgili olmadığını, beyninin farklı biçimde öğrendiğini açıkça anlatın. Güçlü olduğu alanları görünür kılın. Kendisiyle ilgili küçük kararları ona bırakın ve ulaşabileceği küçük hedefler koymasına yardım edin.
Bu konuşma tek seferlik değildir. Çocuk zorlandığı her yeni durumda aynı güvenceyi duymaya ihtiyaç duyar. Okumayla ilgili etkinliklerin bir sınava dönüşmemesi, çocuğun okumaktan kaçmaması için önemli bir koşuldur.
Birlikte kitap okumak: diyalojik okuma
Birlikte resimli kitap okumanın etkili bir biçimi diyalojik okumadır. Yetişkin metni okumakla yetinmez. Sorular sorar ve zamanla anlatıcılığı çocuğa bırakır, kendisi dinleyen ve soran tarafa geçer. ABD Eğitim Bakanlığının kanıt değerlendirme birimi What Works Clearinghouse, bu yöntemin okul öncesindeki çocukların sözlü dil becerileri üzerinde olumlu etkisi olduğunu bildirir.
Yöntem beş tür soruya dayanır. Bunları ezberlemek gerekmez, her okumada birkaçını kullanmak yeterlidir.
- Tamamlatma: Tanıdık bir cümlenin sonunu çocuğa bırakmak: "Kurt kapıyı çaldı ve..."
- Hatırlatma: Daha önce okunan kitapla ilgili sormak: "Geçen sefer tavşan nereye saklanmıştı?"
- Açık uçlu soru: Resimde ne olduğunu çocuğun anlatmasını istemek: "Burada neler oluyor?"
- Ne, nerede, neden: Resimle ilgili soru sormak: "Kedi neden ağlıyor?"
- Hayatla bağ kurma: Kitaptaki olayı çocuğun deneyimine bağlamak: "Sen de denize gittiğinde ne yapmıştın?"
Çocuğun cevabından sonra onu değerlendirmek, cevabı bir iki sözcükle genişletmek ve soruyu tekrar sormak yöntemin akışını oluşturur. Aynı rapor bir sınırı da gösterir: diyalojik okuma sözlü dili geliştirir, ama ses işleme becerileri üzerinde belirgin bir etkisi görülmemiştir. Bu yüzden kitap okumayı ses oyunlarıyla tamamlamak gerekir.
Ses oyunları ve harflerle oynamak
Disleksi riskinin merkezinde sözcüklerdeki sesleri işleme güçlüğü vardır. Hece alkışlamak, uyaklı sözcük bulmak, sözcüğün ilk sesini söylemek gibi oyunlar tam bu beceriyi çalıştırır. Hangi oyunun hangi sırayla oynanacağını okul öncesinde fonolojik farkındalık etkinlikleri yazısında anlattık.
İngiltere'deki Education Endowment Foundation'ın ailelerle çalışma rehberi de küçük çocuklar için birlikte kitap okumayı merkeze koyar. Rehbere göre harflerle ve sayılarla oynamak gibi ev etkinlikleri de daha iyi öğrenme sonuçlarıyla ilişkilidir. Çocuk okulda harfleri öğrenmeye başladıysa evde aynı harflerle kısa oyunlar oynamak, okulda öğrendiğini pekiştirir.
Ödev: yardım mı, düzen mi?
Aynı rehber ödev konusunda dikkatli bir öneri yapar. Ailelerin düzenli bir rutin ve iyi ödev alışkanlıkları kurması desteklenmeli, ama ödevi doğrudan yapmaya yardım etme konusunda temkinli olunmalıdır. Bu uyarı özellikle büyük çocuklar için geçerlidir. Bunun yerine çocuğun hedef koymasına, zamanını planlamasına ve duygusunu yönetmesine destek olmak önerilir.
Okumada zorlanan çocuk için bu, ödevi onun yerine okumak değil, ödeve başlamayı kolaylaştırmak demektir. Sabit bir saat, sessiz bir masa ve uzun ödevi küçük parçalara bölmek bu kolaylığı sağlar. Ödev çocuğun gücünü belirgin biçimde aşıyorsa bunu öğretmenle konuşmak, evde saatlerce uğraşmaktan daha yararlıdır.
Kaçınılması gerekenler
- Kardeşiyle ya da sınıf arkadaşlarıyla kıyaslamak.
- Hızlı okumaya zorlamak. Millî Eğitim Bakanlığının Türkçe öğretim programı da akıcı okumanın hızlı okuma anlamına gelmediğini belirtir.
- Okumayı ceza olarak kullanmak ya da okuma süresini uzatarak cezalandırmak.
- Kanıtı olmayan yöntemlere zaman ve para harcamak. Renkli gözlük gibi yöntemlerin neden önerilmediğini disleksi geçer mi yazısında anlattık.
Okulla aynı yöne çalışmak
Evde gördüklerinizi öğretmenle paylaşmak, okuldaki desteğin doğru hedefe yönelmesini sağlar. Çocuğunuz için BEP hazırlandıysa veli olarak bu planı hazırlayan birimin üyesisiniz. Sürecin nasıl işlediği tanıdan sonra RAM, BEP ve destek eğitim yazısında, MinikUp raporunun nasıl okunacağı veliler için rapor rehberimizde var.
Kaynaklar
Bu yazı bilgi vermek içindir, tanı ya da tedavi önerisi yerine geçmez. Çocuğunuzla ilgili bir kaygınız varsa okulunuzun rehberlik servisine ya da bir uzmana danışın.
